Kẻ Sĩ Là Gì

     

“Kẻ sĩ” là từ dùng để làm chỉ những người dân thuộc tầng lớp trí thức trong kế hoạch sử. Trường đoản cú “kẻ” hoàn toàn là giờ đồng hồ Việt, giờ Nôm hay viết là 几, sẽ là chữ “kỷ” của Hán tự đọc theo âm Việt cơ mà thành. Call là “kẻ” ko hề biểu thị ý gì khinh khi cả (1). “” là tự Hán - Việt, chữ hán viết 士. Thời cổ đại, chữ “” vốn dùng làm chỉ, quân đội, lực lượng vũ trang, thường gọi là võ sĩ, chứ không cần phải dùng để chỉ “trí thức” chỉ “văn nhân”. Thời cổ truyền ở Trung Quốc, nước phệ (đại quốc) tất cả “ba quân”, nước vừa (trung quốc) tất cả “hai quân”, nước nhỏ dại (tiểu quốc) bao gồm “một quân”. Từng quân tất cả một nghìn cỗ xe, từng cỗ xe bao gồm mười “sĩ” thống lĩnh, dường như có nhiều lính gọi là xuất sắc tùy tùng (2). Hiện thời ở quân đội còn được gọi là “sĩ quan”, “binh sĩ”.

Bạn đang xem: Kẻ sĩ là gì

Về sau “sĩ” thông thường dùng để làm chỉ “văn” chứ không chỉ là “võ” như thời cổ đại. Tại sao lại vì thế ?

Lý vì như sau : thời cổ đại, nhà nước tất cả hai việc quan trọng vào bậc nhất, chính là tế lễ trời khu đất và vận động quân sự (Quốc bỏ ra đại sự, duy từ dữ nhung). “Sĩ”, có nghĩa là người được giáo dục, đào tạo chủ yếu là về quân sự, trong tương lai do thực trạng thay đổi, cần nội dung giáo dục, huấn luyện lại thiên về văn. Vì chưng đó, cùng là “sĩ” nhưng xa xưa chỉ quân nhân thời nay lại chỉ “tri thức”, không giống nhau một trời một vực. Hiện nay, “kế thừa” kế hoạch sử, fan ta cũng điện thoại tư vấn “sĩ” là “kẻ sĩ”, “kẻ sĩ” tức là “trí thức”, chỉ tầm thường những người chủ sở hữu yếu lao động bằng trí óc. Bao hàm : nhân viên kỹ thuật, thầy thuốc, giáo viên, cán bộ nghiên cứu và phân tích khoa học, diễn viên, phương pháp sư, hầu hết người vận động văn học nghệ thuật... Ví như bác sĩ, nhạc sĩ, họa sỹ , văn sĩ, ca sĩ…

Những bạn này hay được điện thoại tư vấn là thành phần “trí thức” (3) (Intellectual), hình thành một nhóm ngũ, một tầng phần bên trong xã hội, chứ không phải là 1 trong giai cấp.

Cũng có chủ ý cho rằng điểm sáng của “trí thức” là lao cồn trí óc, cho nên vì vậy “trí thức” bao gồm cả phần lớn người trên tầng lớp ách thống trị :

Nếu kẻ thống trị công nhân cùng nông dân về xuất phát tồn tại mọi về phía đại biểu của lao động thuộc cấp thì tình hình so với các đại biểu của lao cồn trí óc lại tinh vi hơn. Một khía cạnh thuộc vào số này là các thống trị thống trị mà nhiều phần hợp thành một tầng lớp nạp năng lượng bám, tách lột lao động làm thuê (cả lao đụng trí óc lẫn lao động chân tay)”(4).

Như vậy những người thống trị cũng thuộc lứa tuổi “trí thức” ? Thời kỳ phong kiến, chữ Hán call “trí thức” là “sĩ” 士, cơ mà cũng gọi là quan tiền là “sĩ”, gồm điều, chữ viết khác nhau một chút: 仕 (thêm cỗ nhân đứng một bên). Cho nên vì thế “trí thức” cùng “làm quan” không xa nhau mấy. Mạnh Tử điện thoại tư vấn tầng lớp quan lại lại là fan “lao tâm” còn bạn dân lao rượu cồn là “lao lực” từ bỏ đó nhận định rằng “người lao tâm kẻ thống trị người khác, còn tín đồ lao lực thì bị bạn khác cai trị” (lao trung tâm giả trị nhân, lao lực giả trị ư nhân, Mạnh Tử, Đằng Văn Công, thượng).

*

Không biết gồm nên xếp quan liêu lại vào mặt hàng ngũ “trí thức” giỏi không, nhưng thực chất những người mới ngày qua còn là người sĩ hàn vi, từ bây giờ lều chõng đi thi đỗ đạt thì coi như sẽ thuộc về lứa tuổi quan lại ách thống trị rồi. Điều kia nói lên rằng kẻ sĩ cũng tương đối gần với kẻ thống trị thống trị. Tuy nhiên, không hẳn ai đi thi cũng đậu cả, ngược lại, đậu thì ít nhưng mà rớt thì nhiều. Có những khoa thi hàng chục ngàn thí sinh nhưng chỉ đậu được vài ba người, như khoa Đinh Mùi, năm Cảnh Trị sản phẩm công nghệ 5 (1667), đậu được bố người, khoa Tân Sửu, năm Cảnh Hưng máy 42 (1781), đậu nhị người(5). Những người dân thi rớt, ví như quyết trọng điểm thì đi thi lại, còn nếu như không thì về nhà, hoặc dạy dăm bố đứa học trò hoặc “đuổi gà mang lại vợ”, làm quan ko được thì làm bạn vậy. Hoặc cũng có thể có người thi đậu nhưng chán đời “trùm chăn” không chịu ra làm cho quan như Trạng Trình, Nguyễn Bỉnh Khiêm, La tô Phu Tử Nguyễn Thiếp chẳng hạn, học tập đã vất vả rồi, lều chõng đi thi lại càng khổ sở trăm chiều:

“Vì thế, fan làm ruộng, fan đi buôn, cho đến người hàng thịt, người sắm sửa vặt vãnh cũng đều làm đối kháng nộp chi phí xin đi thi cả. Ngày vào thi đông cho nỗi giày xéo lẫn nhau, có bạn chết ngay sinh sống cổng trường”(6).

Nói chung, đại phần nhiều kẻ sĩ thường ngay gần với dân bọn chúng hơn. Cho nên ngày xưa, vào thời phong kiến, kẻ sĩ được xem là một vào “tứ dân”, mà lại được “may mắn” đặt ở hàng đầu: sĩ, nông, công, thương. Trong buôn bản hội tứ bản, trí thức cũng là tầng lớp góp phần tạo ra cực hiếm thặng dư. Vì vậy Mác điện thoại tư vấn là “kẻ lao động làm thuê”, hoặc xem họ như là “giai cấp cho vô sản lao hễ trí óc” (7). Tuy vậy từ Đông quý phái Tây, chỗ nào thì “kẻ sĩ” cũng xuất hiện muộn hơn cả so cùng với nông dân và thợ bằng tay thủ công (tiền thân của công nhân). Trong quá trình phân công của hội loại người, vào thời kỳ đầu của buôn bản hội nguyên thủy, phân công làng mạc hội nhà yếu nhờ vào “tự nhiên” nghĩa là nhờ vào tuổi tác, giới tính chẳng hạn. Khoảng chừng gần cuối thôn hội nguyên thủy, xã hội mới bắt đầu phân tạo thành chăn nuôi, trồng trọt. Khi xã hội nguyên thủy tung rã, thợ thủ công bước đầu tách ra tự nông dân. Đến đầu chế độ chiếm hữu nô lệ, thống trị thương nhân xuất hiện, tiếp nối sự cách quãng giữa thành thị cùng nông làng mạc hình thành, xã hội phân tạo thành lao đụng trí óc với lao hễ chân tay. Do đó sự khác biệt giữa lao động trí óc cùng lao động tuỳ thuộc đã tuyên bố sự ban đầu của loại gọi là “phân công làng hội”:

Phân công trạng động chỉ biến hóa sự phân lao động động thực thụ từ khi xuất hiện thêm sự phân tạo thành lao động vật hoang dã chất cùng lao hễ tinh thần” (8).

Như vậy, “kẻ sĩ” tuyệt “trí thức” mà đặc điểm chủ yếu hèn là lao động niềm tin hay lao động trí óc, chủ yếu là đồng đội sinh đôi với sự phân công huân động làng hội. Còn sự phân công lao động xã hội lại đó là cơ sở sinh ra giai cấp, tại sao của hiện tại tượng bóc lột. Cho nên vì vậy sự xuất hiện của lứa tuổi trí thức vừa là bước lùi vừa là cách tiến của nhân loại. Áp bức, bóc tách lột, phân hóa nhiều nghèo là cách lùi so với xã hội nguyên thủy chưa tồn tại giai cấp. Tầng lớp trí thức không hẳn là nguyên nhân của các cái đó, thiết yếu nó vừa là nạn nhân vừa là hung thủ “không từ bỏ giác”. Nếu như không thể phủ nhận cơ chế chiếm hữu quân lính là một bước tiến của quả đât thì càng không thể khước từ sự xuất hiện của trí thức là cách tiến cực kỳ quan trọng của xóm hội. Ăng-ghen đã nhận xét vô cùng đúng rằng:

Mãi đến chế độ nô lệ mới hoàn toàn có thể có sự phân cần lao động trên một bài bản khá rộng lớn giữa nông nghiệp và công nghiệp, và cho nên vì vậy mới có thể có sự thịnh nhất của quả đât cổ đại, tức là nền lịch sự Hy Lạp. Không có chế độ nô lệ, thì ko có tổ quốc Hy Lạp. Không có nghệ thuật và công nghệ Hy Lạp. Không tồn tại chế độ bầy tớ thì không tồn tại đế quốc La Mã. Mà không tồn tại cơ sở thanh tao Hy Lạp và đế quốc La Mã thì cũng không có châu Âu văn minh được. Họ không bao giờ nên quên rằng nền móng của sự cải tiến và phát triển kinh tế, thiết yếu trị cùng trí tuệ của họ là một yếu tố hoàn cảnh trong đó, chế độ quân lính là hoàn toàn cần thiết và được tất cả mọi tín đồ thừa nhận. Theo nghĩa bên trên đây, họ có quyền nói rằng: không có chế độ bầy tớ cổ đại, thì không có chủ nghĩa buôn bản hội hiện tại đại” (9).

Đúng là “không tất cả chế độ nô lệ cổ đại, thì không có chủ nghĩa làng hội hiện tại đại”, “không có nghệ thuật và công nghệ Hy Lạp”, tức là không có những người lao động trí óc, thì cũng không có chế độ quân lính cổ đại. Không tồn tại những “người khổng lồ” trí thức sinh sống thời kỳ Phục hưng thì cũng không tồn tại thời kỳ Phục hưng... Tầng lớp trí thức mắc giá mang đến nỗi người ta “quên mất” giai cấp công nhân, bạn ta quàng cả tương lai của nhân loại lên đôi vai của đội hình trí thức, được gọi là “khối định kỳ sử” (bloc historique). Còn những người theo chủ nghĩa kỹ trị (Technocracy) thì xóa nhòa ách thống trị bằng phương pháp biến lứa tuổi trí thức thay đổi tầng lớp ách thống trị trong chiếc gọi là làng mạc hội tương lai. Lôi kéo những ông công ty tư bản hãy “trao quyền” quản lý xã hội lại mang đến “trí thức”.

Không ai hoàn toàn có thể phủ thừa nhận vai trò tích cực và lành mạnh của trí thức trong quy trình phát triển lịch sử vẻ vang của nhân loại. Ở nước ta vai trò của trí thức càng quan trọng đặc biệt quan trọng trong quy trình giải phóng dân tộc cũng giống như xây dựng khu đất nước. Kế hoạch sử không quên chiến công lẫy lừng của Lý hay Kiệt, càng không bao giờ quên “tuyên ngôn độc lập” Nam quốc sơn hà bất hủ. Nói tới Trần Hưng Đạo, cần thiết không nhắc tới Hịch tướng mạo sĩ. Chiến thắng quân Minh của khởi nghĩa Lam Sơn ko thể tách rời khỏi mưu sĩ “trí thức” Nguyễn Trãi. Chiến thắng Đống Đa, phá gần 30 vạn quân Thanh, trong đó công lao của “văn nhân” Ngô Thì Nhậm công ty trương vứt Thăng Long lui về Tam Điệp đâu phải chỉ là nhỏ...

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp ai ai cũng kết sự nghiệp với khí tiết của Phan Đình Phùng, Trương Định, Nguyễn Thông, Nguyễn Đình Chiểu với gần rộng là Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng… quản trị Hồ Chí Minh là nhà cách mạng của ách thống trị công nhân, tuy thế đồng thời cũng chính là nhà trí thức yêu nước lớn lao của dân tộc.

Cùng với giai cấp công nhân với nông dân, trí thức vn đã đóng góp phần không nhỏ vào cách mạng giải phóng dân tộc và tạo xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, chưa kể đến đội ngũ trí thức, sự việc liên minh công nhân và nông dân, chưa hẳn ngay từ trên đầu đã được công ty nghĩa Mác kể đến.

Xem thêm: Hướng Dẫn Cách Xóa Vĩnh Viễn Tin Nhắn Zalo Vĩnh Viễn, Cách Xóa Tin Nhắn Zalo Vĩnh Viễn Trên Điện Thoại

Mác - Ăng-ghen sau khi tổng kết kinh nghiệm tay nghề của phương pháp mạng Pháp 1948-1949, new chỉ ra rằng giải pháp mạng vô sản không thể thành công xuất sắc nếu không có sự gia nhập của thống trị nông dân. Nếu người công nhân chỉ tiến hành “đơn ca” thì bài xích ca đó chỉ biến một bài “điếu văn”. Đồng thời xác định rằng khi tổ chức chính quyền đã về tay thống trị công nhân thì hợp lại thành công nông đó là nguyên tắc cơ phiên bản của chuyên bao gồm vô sản. Slogan “liên minh công nông” (allance of the workers & peasants) càng được Lênin trở nên tân tiến trong cách mạng 1905, nhất là trong biện pháp mạng tháng Mười 11 năm 1917.

Ở phía trên chỉ kể tới “liên minh công nông” chứ chưa đề cập mang lại vai trò của “trí thức”. Gồm lẽ thống trị công nhân nhưng mà Mac đã trao hết sứ mệnh vào từng bước một tiến định kỳ sử, bản thân nó đồng thời là những người tiếp xúc với trí thức khoa học mới nhất. Vì thế tính đảng cùng tính kỹ thuật thống nhất ở chính bản thân thống trị công nhân. “Liên minh công nông”, là đk “cần” cùng “đủ”.

Ở Việt Nam, ách thống trị công nhân không trọn vẹn giống như giai cấp công nhân ở những nước đại công nghiệp, mặc dù xác định đúng đắn và rất đầy đủ về vai trò chỉ huy của thống trị công nhân là vấn đề cốt tử thứ nhất của bí quyết mạng :

“Giai cung cấp vô sản việt nam tuy còn non trẻ và nhỏ dại bé, tuy nhiên là một giai cấp rất nhất quyết cách mạng. Nó ra đời trước thống trị tư sản dân tộc Việt Nam, và vừa béo lên nó đang sớm tiếp thu ánh sáng cách mạng của công ty nghĩa Mác - Lênin, mau lẹ trở thành một lực lượng bao gồm trị trường đoản cú giác, thống độc nhất khắp Bắc, Trung, Nam. Này lại vừa bắt đầu xuất thân từ trong nông dân lao rượu cồn bị túng bấn hóa, cho nên vì vậy những mối quan hệ khăng khít của nó với nông dân đã chế tạo ra điều kiện dễ ợt để cấu hình thiết lập khối hợp thể công nông vững chắc” (10).

Khác với các nước tư bản phát triển, biện pháp mạng việt nam ngay từ đầu đã tiến hành công nông liên minh. Đây là đk vô cùng quan trọng để đảm bảo sự lãnh đạo tuyệt vời và hoàn hảo nhất của Đảng của kẻ thống trị công nhân :

“Vấn đề liên hiệp công nông càng gồm tầm quan trọng đặc biệt quan trọng đối với cùng 1 nước như nước ta. Dưới cơ chế thuộc địa cùng nửa phong kiến, kẻ thống trị vô sản nước ta vốn nhỏ bé, song sức mạnh của nó chính vì vượt xa số lượng của nó, là do ngoài vì sao có mặt đường lối giải pháp mạng đúng đắn, còn tồn tại nguyên nhân thống trị vô sản đang tranh thủ được người bạn đồng minh tự nhiên, rất đáng tin cậy, bao gồm lực lượng hùng hậu; có tinh thần cách mạng dồi dào, đó là nông dân. Đảng ta vừa mới thành lập và hoạt động đã thay ngay quyền lãnh đạo giải pháp mạng, cũng chính vì Đảng ta sớm xuất bản được khối hợp thể công nông” (11).

Ở Việt Nam, nói tới liên minh công nông mà lại không kể đến trí thức thì hình như chưa đủ. Cho nên nói tới liên minh công nông, chẳng thể không kể đến trí thức:

“Đặc biệt là những tầng lớp trí thức, học sinh có ý thức yêu nước nồng nàn, thiết tha ý muốn muốn bảo đảm an toàn truyền thống văn hóa đẹp tươi của dân tộc, khôi phục những giá trị tinh thần cừ khôi của bé người việt nam bị bọn đế quốc phong loài kiến chà đạp. Bọn họ tỏ ra thức thời và vô cùng nhạy cảm cùng với thời cuộc. Được phong trào rầm rộ của công nông thức tỉnh và cổ vũ, họ bước vào hàng ngũ phương pháp mạng ngày càng đông với đóng một vai trò đặc biệt quan trọng trong trào lưu đấu tranh của nhân dân, độc nhất vô nhị là sống công nhân nước ta vừa trẻ trung vừa không hẳn là công nhân của nền tiếp tế đại công nghiệp, cho nên việc tiếp cận với tri thức khoa học tập không dễ dàng như công nhân các nước công nghiệp vạc triển. Không ít công nhân lại từ bỏ nông dân cơ mà ra, cho nên dễ dãi trong liên minh công nông cơ mà cũng giảm bớt vì chịu tác động của phần đa “thói hỏng tật xấu” của nông dân thành thị” (12).

Thực ra phương châm của trí thức trong quá trình cách mạng vn không cần lúc nào cũng được đánh giá chỉ như nhau. Trí thức phần đông xuất thân từ thống trị nào cũng có, nhưng bản thân nó không là ách thống trị nào cả. Trước đây ở Trung Quốc, trí thức được xem như là một giai cấp. Trường đoản cú điển Từ Hải điện thoại tư vấn là “giai cung cấp tri thức” (Intelligentsia), trong tương lai không còn gọi là ách thống trị nữa. Vị đó, so với “trí thức ko khỏi có những lúc có quan điểm không phù hợp lý. Ví dụ điển hình quy chúng ta về thành phần tiểu tứ sản, hoặc thậm chí “nhận lầm”, họ là đối tượng người dùng của giải pháp mạng. Thực ra, thế hệ trí thức cũng có khá nhiều hạn chế, chẳng hạn lập trường bấp bênh, thoát ly thực tế, giáo điều... Đó là chưa nói đến kẻ sĩ rất lâu rồi thuộc hạng “dài sườn lưng tốn vải”, hữu danh vô thực, thường xuyên được điện thoại tư vấn là “sinh đồ ba quan” cơ mà Phan Huy Chú đã than phiền: “Từ lúc kẻ nịnh thần đề xuất đổi phép thi, hạng sinh đồ ba quan đầy cả trong thiên hạ. Bạn trên vì vậy lấy tiền nhưng mà không ngại, kẻ dưới nộp tiền để đỗ mà chần chờ thẹn, tạo nên trường thi bởi vậy chỗ buôn bán” (13).

Xét mang lại cùng thì những “kẻ sĩ” sinh đồ bố quan này đáng tiếc hơn là đáng trách, bởi vì họ cũng chỉ với những sản phẩm xã hội “chợ chiều” chứ chưa phải là phần nhiều nụ hoa của làng hội lịch sự xuân. Giá như chứng trạng nói trên chỉ cần nhất thời thì Phan Huy Chú làm cho sao có thể cảm thán được :

Ôi! ví như là việc quyền nghi 1 thời thì còn rất có thể được, mang đến lúc thanh bình mà cũng vẫn theo như thế, tất cả phải là vấn đề lệ của thời thịnh đâu!” (14).

Kẻ sĩ trong lịch sử vẻ vang kể cũng “ba chìm bảy nổi”, tuy vậy xã hội cách tân và phát triển theo xu hướng kinh tế tri thức là vấn đề tất yếu thì mục đích của trí thức cũng vớ yếu càng ngày càng quan trọng. Dầu gì đi nữa thì lịch sử dân tộc cũng đã chứng tỏ rằng một dân tộc không thể tiến lên phía trước nếu dân tộc đó không xem trọng trí thức của dân tộc bản địa mình.

Nội hàm của tư tưởng “kẻ sĩ” được thay đổi trong lịch sử dân tộc thì nội hàm của khái niệm “trí thức” chẳng nhẽ lại dừng ở đây ? Liệu ngày này có nên vẫn cứ lấy tiêu chuẩn chỉnh lao cồn trí óc với lao động tay chân để phân loại trí thức và công nông nữa chăng ?

Đương nhiên bây giờ vẫn còn khác hoàn toàn giữa lao động trí óc và lao cồn chân tay, oắt giới giữa người công nhân và trí thức vẫn còn. Nhưng ranh giới này ngày càng thu hẹp, vừa là người công nhân vừa là trí thức, vừa là trí thức vừa là công nhân. Trí thức vì công nhân đào tạo thành thì tại sao lại cần được “công nhân hóa trí thức” nữa ?

Quá trình cải tiến và phát triển của làng hội loài tín đồ là quá trình khẳng định sự “tách rời"” thân lao hễ trí óc cùng lao động thuộc cấp và cũng là quá trình phủ dấn điều đó. “Thống nhất” giữa lao rượu cồn trí óc và lao động chân tay cũng là xu thế tất yếu. Technology thông tin trong thời đại ngày này sẽ là đôi đũa thần đang biến hóa cái những tưởng như năng lực xa vời đó trở nên hiện thực trước sự việc ngỡ ngàng của thiếu phụ “lọ lem” lịch sử vẻ vang về hình hình ảnh của dòng gọi là “kẻ sĩ” một thời.

Chú thích

(1)Truyện Kiều: “Bây tiếng kẻ ngược fan xuôi, biết bao giừ lại nối lời nước non”.Nhị độ mai: “Rồi trên đây kẻ Bắc người Nam, cành hoa xin tặng để làm cho của tin”.

Xem thêm: Cách Xoá Dấu Trang Và Lịch Sử Trên Safari Trên Iphone, Ipad, Macbook

Từ điển thành ngữ, châm ngôn Việt Nam, Nxb Văn hóa, Hà Nội, l995, tr. 461: “Kẻ cả bọn anh”.(2) Thời ngũ đế (thế kỷ XXVI - XXII Tr.CN), “sĩ” chỉ quan tiền coi hình ngục. Chữ “sĩ” trong Kim văn gồm hình mẫu rìu, tức là vũ khí của quan coi ngục. Coi Tìm về cỗi nguồn chữ Hán, Nxb thế Giới, Hà Nội, 1997, mục chữ “sĩ”.(3) Ở trung quốc thường gọi là “tri thức phần tử” 知 識 份 子, ở vn lại hotline là “phần tử trí thức” xin chú ý là “trí” 智chứ chưa hẳn là “tri” 知. Từ bỏ điển Hán – Pháp (Dictionaire Chinols - Francais) thương vụ Ấn thư quán, Bắc kinh, 1959, dịch “tri” 知 là savoir, connaitre, “trí” 智 là intelligence, sagesse.(4)Từ điển triết học, Nxb Tiến bộ, Mát-xcơ-va, 1986, tr. 365.(5) Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương một số loại chí, Nxb KHXH, Hà Nội, 1992, t.2, tr. 209, 214.(6) Phan Huy chú, Sđd, tr. 169.(7) Trích theo Triết học đại từ điển, Phùng Khiết chủ biên, Thượng Hải từ thư xuất bạn dạng xã, Thượng Hải, 1991, tr. 1013.(8)Các Mác – Phri-drichĂng-ghen tuyển tập (6 tập). Nxb Sự thật, Hà Nội, 1980, t.l, tr. 291.(9) Ph. Ăngghen, Chống Duy-rinh, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1976, tr. 293.(10)Lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam, Nxb sách giáo khoa Mac-Leenin, Hà Nội, 1979, t.3, tr. 408.(11)Lịch sử Đảng cùng sản Việt Nam, Sđđ, tr. 410.(12)Lịch sử Đảng cùng sản Việt Nam, Sđđ, tr. 415.(l3) Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương một số loại chí, Nxb KHXH, Hà Nội, 1992, t. 2, tr. 170.(14)Sđd, tr. 170.